Maritgen Jansdochter

Onlangs werd een spectaculaire vondst gedaan in de bibliotheekcollectie van de Universiteit Leiden: een piepklein, maar uniek “devotieboekje”. Het is een verzameling gebeden en religieuze verhalen voor dagelijks gebruik. De teksten zijn met de hand overgeschreven aan het eind van de middeleeuwen, waarschijnlijk tussen 1500 en 1550. Aan het eind van één van die teksten vertelt de (over)schrijver dat ze Maritgen Jansdochter heet en dat ze niet-sprekend en doof geboren is. Voor zover bekend is dit het oudst bekende handschrift van een doofgeboren schrijver in Nederland.

Foto devotie boekje

Tekst 2 Mooie tekening

Het boekje is door een groepje vrouwen geschreven. Mogelijk waren zij begijnen, religieuze vrouwen die een groep vormden, en soms ook samen op een begijnhof woonden. Het devotieboek werd dan bijvoorbeeld gebruikt om samen uit te lezen of te bidden.

Het lijkt erop dat Jansdochter een invloedrijke rol speelde in het boekproject: zij schreef de meeste teksten en versierde als enige haar teksten met blauwe en rode bloempatronen. Ook is zij de enige die zichzelf met naam en toenaam bekend maakt in het boekje.

Foto 2 Mooie tekening

Tekst 3 Doof Perspectief

De langste tekst is van Jansdochter’s hand. De tekst lijkt overgeschreven van een oudere tekst uit Vlaanderen. De tekst beschrijft bladzijdenlang de voordelen van het zwijgen en de risico’s van het spreken (bijvoorbeeld roddelen en kwaadspreken). Op verschillende plekken wordt herhaald dat God stilzwijgend bidden net zoveel waard vindt als hardop bidden. Het lijkt geen toeval dat Jansdochter nou net deze tekst uitkoos om over te schrijven.

Ook op andere plekken lijkt een doof perspectief zichtbaar. In de middeleeuwen bestond er lange tijd het onzinnige misverstand dat dove mensen geen ratio zouden hebben. In het hoofdstukje ‘Die Dankbaerheden’ maakt Jansdochter slim duidelijk dat dit onzin is, door uitgebreid te bedanken voor het feit dat zij, anders dan de dieren, geschapen is als een rationeel wezen.

Maritgen laat één passage er echt uit springen door het met mooie bladeren en krullen te versieren in rode en blauwe inkt. In die passage staat: “O wijsheid, die de monden van doven opent”. Even later vraagt ze: “doe de mond van mijn hart open en geef mij een stem om je te loven”. In de brontekst staat “open mijn lippen”, maar Jansdochter heeft dit veranderd naar “open de mond van mijn hart”.

Op een andere plaats schrijft Maritgen een poëtisch stukje over hoe haar ledematen psalmen zingen en hoe de krachten van haar ziel als blije stemmen zijn. Laat dit stukje ook haar dove perspectief zien?

In de Middeleeuwen bestond eeuwenlang het misverstand dat je alleen via je gehoor kon leren. De Groningse geleerde Agricola zag dit anders en schreef in 1479 dat hij een dove persoon kende die prima alles kon zeggen en begrijpen via het schrift. Aan het eind van de Middeleeuwen, toen Maritgen geboren werd, werd er al wel in Spanje lesgegeven aan een handjevol dove kinderen uit adellijke families door Ponce de Leon. In Istanbul, aan het hof van de Ottomaanse sultan werden al langere tijd dove mensen opgeleid tot belangrijke leden in de hofhouding. In Nederland zou het nog ruim een eeuw duren voordat de eerste onderwijzer van dove kinderen (Amman) het dove meisje Hester Koolaart in Haarlem les zou geven, in 1689.

Foto 3 Doof Perspectief

Tekst 4 Roomburg

Hoe zou Jansdochter hebben leren lezen en schrijven? Zou zij ook les hebben gekregen van een privé-leraar? In dat geval is het waarschijnlijk dat ze uit een gegoede familie kwam. Jammer genoeg weten we weinig over haar leven. Wel was er een meisje met haar naam die in 1554 intrad in het klooster Roomburg in Leiden. Dat klooster lijkt overeen te komen met de tekst, maar zekerheid ontbreekt.

Het is waarschijnlijk dat er meer dove vrouwen zijn die zich bij religieuze groepen aangesloten hadden. Een andere dove vrouw die als non ingeschreven zou hebben gestaan is Josine van der Does (1559-ca. 1624), bij Abdij Leeuwenhorst. Vele eeuwen later, vanaf 1957, bestond er een aantal decennia een speciale groep dove zusters in Sint Michielsgestel, de Gertrudishof genaamd.

Foto 4 Roomburg

Bronnen

Beeldmateriaal

Literatuur